HỒ SƠ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐỊA PHƯƠNGGIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG 10 · CHỦ ĐỀ 1 · NỘI DUNG 2–3
Biểu hiện & nguyên nhân của biến đổi khí hậu
Thành phố đang nóng hơn, mưa dữ dội hơn và ngập sâu hơn. Bài học đi tìm những dấu hiệu đó trên chính con đường em đi học mỗi ngày — rồi truy ngược lại xem điều gì đứng sau chúng.
Nhiệt độ trung bình năm có xu thế tăng rõ rệt. Theo kịch bản biến đổi khí hậu cho TP.HCM, đến năm 2030 tăng khoảng 0,8°C và đến 2050 tăng khoảng 1,2–1,3°C so với thời kỳ cơ sở.
Số ngày nắng nóng (nhiệt độ cao nhất từ 35°C trở lên) và số đợt nắng nóng kéo dài đều tăng, tập trung vào tháng 3 – 5.
Đảo nhiệt đô thị: khu vực nội thành bị bê tông hoá thường nóng hơn vùng ven và ngoại thành khoảng 1–3°C, rõ nhất về đêm.
VÍ DỤ
Trưa tháng 4, trạm khí tượng báo 36°C nhưng nhiệt độ ngay trên mặt đường nhựa khu trung tâm còn cao hơn nhiều — đó là dấu hiệu của đảo nhiệt đô thị, chứ không đơn thuần là "trời nóng".
02
Mưa thất thường, mưa cực đoan nhiều hơn
Tổng lượng mưa năm biến động mạnh giữa các năm; mùa mưa có xu hướng đến muộn và kết thúc muộn hơn, ranh giới hai mùa không còn ổn định như trước.
Ngày càng nhiều trận mưa cực đoan: trên 100mm chỉ trong 1–2 giờ, trong khi phần lớn hệ thống cống của thành phố chỉ được thiết kế cho khoảng 85mm/3 giờ.
Mưa lớn trùng đỉnh triều khiến nước không thoát ra sông được → ngập sâu hơn và lâu rút hơn.
VÍ DỤ
Một cơn mưa chiều 30–60 phút cũng đủ biến nhiều tuyến đường thành "sông", trong khi trước đây cùng lượng mưa ấy thường chỉ gây đọng nước một lúc rồi rút.
03
Mực nước biển dâng — triều cường liên tục lập kỷ lục
Mực nước Biển Đông dâng khoảng 3mm mỗi năm; nước từ biển dồn ngược vào các cửa sông Soài Rạp, Lòng Tàu rồi vào hệ thống sông Sài Gòn – Đồng Nai.
Đỉnh triều tại trạm Phú An (sông Sài Gòn) cứ vài năm lại lập kỷ lục mới: 1,68m (2013) → 1,77m (9/2019) → 1,78m (11/2025), trong khi mức báo động 3 chỉ là 1,50m.
Nền đất thành phố lún trung bình khoảng 2cm/năm, có nơi 5–8cm/năm; từ năm 1990 đến nay đã lún khoảng 1m — nước dâng lên trong khi đất hạ xuống.
VÍ DỤ
Đợt triều cường tháng 11/2025, đỉnh triều vượt mọi mốc từng ghi nhận; nhiều khu vực ven sông như Thanh Đa – Bình Quới ngập sâu, học sinh phải lội nước giờ tan trường.
04
Thiên tai và thời tiết cực đoan gia tăng
Dông, lốc xoáy, sét, mưa đá xuất hiện bất thường vào đầu và cuối mùa mưa, gây tốc mái, ngã cây, đứt dây điện.
Xâm nhập mặn tiến sâu hơn vào hệ thống sông trong mùa khô, ảnh hưởng nguồn nước sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp vùng ven.
Sạt lở bờ sông, kênh rạch ở Nhà Bè, Cần Giờ, Thanh Đa… ngày càng xuất hiện thêm nhiều điểm nguy hiểm.
Bão và áp thấp nhiệt đới có xu hướng dịch chuyển xuống phía Nam — vùng vốn ít bão như Nam Bộ không còn "an toàn tuyệt đối".
PHẦN B
Nguyên nhân — vì sao lại như vậy?
05
Nguyên nhân khách quan (tự nhiên)
Biến động tự nhiên của khí hậu Trái Đất: thay đổi bức xạ Mặt Trời, hoạt động núi lửa, dao động El Niño – La Niña làm nền nhiệt và lượng mưa dao động mạnh giữa các năm.
Vị trí và địa hình: thành phố nằm ở hạ lưu sông Sài Gòn – Đồng Nai, địa hình thấp, giáp biển nên cùng lúc hứng mưa tại chỗ, lũ từ thượng nguồn và triều từ biển.
Nền đất trẻ và yếu, tự nén lún dần theo thời gian.
Nước biển dâng toàn cầu do băng ở hai cực tan và nước biển giãn nở khi nóng lên.
06
Nguyên nhân chủ quan (do con người)
Phát thải khí nhà kính lớn từ giao thông (hàng triệu xe máy, ô tô), sản xuất công nghiệp, xây dựng và tiêu thụ điện — làm tăng hiệu ứng nhà kính.
Bê tông hoá, mất mảng xanh và mặt nước: nhà cửa, đường sá thay cho cây xanh, ao hồ → thành phố hấp thụ và giữ nhiệt nhiều hơn, nước mưa không thấm xuống đất được.
San lấp kênh rạch, vùng trũng vốn là nơi chứa nước tự nhiên mỗi khi mưa lớn và triều cường.
Khai thác nước ngầm quá mức → nền đất sụt lún, khiến mực nước tương đối dâng nhanh hơn nhiều lần so với nước biển dâng.
Suy giảm rừng ngập mặn Cần Giờ — "lá phổi xanh" và bức tường chắn sóng, chắn gió của thành phố.
Xả rác xuống cống, kênh rạch làm tắc dòng chảy, khiến mỗi trận mưa lại ngập nặng thêm.
CHỐT Ý
Nguyên nhân khách quan là cái nền, còn nguyên nhân chủ quan mới là nhân tố khiến biến đổi khí hậu diễn ra nhanh hơn — và đó cũng chính là phần con người có thể thay đổi được.
TRẠM ĐO TRIỀU ẢO · BẤM CHỌN MỘT CỘT
Đỉnh triều tại trạm Phú An qua các kỷ lục
Mỗi cột là một lần đỉnh triều trên sông Sài Gòn phá kỷ lục cũ. Ba đường kẻ ngang là ba mức báo động — bấm vào một cột để xem nó vượt báo động 3 bao nhiêu.
Đỉnh triều ghi nhậnMức báo động
Tháng 11/2025Kỷ lục hiện nay
1,78mĐỉnh triều
+0,28mVượt báo động 3
Đỉnh triều vượt mọi mốc từng ghi nhận tại trạm Phú An, nhiều khu vực ven sông ngập sâu.
*Số liệu đỉnh triều tổng hợp từ bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn và báo chí. Mức báo động tại trạm Phú An: BĐ1 = 1,30m · BĐ2 = 1,40m · BĐ3 = 1,50m.
TRÒ CHƠI PHÂN LOẠI · BẤM ĐỂ LẬT THẺ
Chủ quan hay khách quan?
Đọc từng thẻ, đoán xem đó là nguyên nhân do con người gây ra (chủ quan) hay nguyên nhân tự nhiên (khách quan), rồi bấm để kiểm tra. Có thể chia lớp thành hai đội cùng đoán trước khi lật.
Đã lật 0 / 12 thẻ
HOẠT ĐỘNG NHÓM · 4 NHÓM · 12 PHÚT
Bốn đội điều tra khí hậu
Mỗi nhóm nhận một mảng nội dung, hoàn thành phần tương ứng trong phiếu học tập, sau đó trình bày 2 phút trước lớp. Các nhóm còn lại ghi nhanh ý chính vào phiếu của mình.
NHÓM 1
Đội đo nhiệt
Tìm bằng chứng cho thấy thành phố đang nóng lên: mức tăng nhiệt độ, số ngày nắng nóng, đảo nhiệt đô thị. Kể một trải nghiệm nắng nóng của chính nhóm mình.
NHÓM 2
Đội đo mưa
Chỉ ra mưa đã thay đổi thế nào: mưa cực đoan, mùa mưa dịch chuyển, vì sao cống thoát nước không kịp. Nêu một điểm ngập mà nhóm biết.
NHÓM 3
Đội canh triều
Theo dõi nước biển dâng và triều cường: các mốc kỷ lục ở trạm Phú An, hiện tượng lún nền đất, vì sao mưa gặp triều thì ngập nặng hơn.
NHÓM 4
Đội truy nguyên nhân
Phân loại nguyên nhân thành chủ quan và khách quan, chọn ra nguyên nhân nhóm cho là nghiêm trọng nhất ở địa phương mình và giải thích lí do.
Nhiệt độ: có xu thế tăng, dự báo +0,8°C đến năm 2030; số ngày nắng nóng tăng; nội thành nóng hơn ngoại thành 1–3°C do đảo nhiệt đô thị.
Mưa: thất thường, xuất hiện nhiều trận mưa cực đoan vượt khả năng thoát nước của hệ thống cống.
Mực nước biển dâng: khoảng 3mm/năm; đỉnh triều tại trạm Phú An liên tục lập kỷ lục — 1,68m (2013) → 1,77m (2019) → 1,78m (2025), trong khi báo động 3 là 1,50m.
Thời tiết cực đoan: dông lốc, sét, mưa đá, xâm nhập mặn, sạt lở bờ sông đều gia tăng.
Nguyên nhân khách quan: biến động tự nhiên của khí hậu Trái Đất (bức xạ Mặt Trời, núi lửa, El Niño – La Niña), vị trí hạ lưu – địa hình thấp – giáp biển, nền đất yếu, nước biển dâng toàn cầu.
Nguyên nhân chủ quan: phát thải khí nhà kính, bê tông hoá, san lấp kênh rạch, khai thác nước ngầm quá mức, mất rừng ngập mặn, xả rác gây tắc cống — đây là nhóm nguyên nhân chính và có thể thay đổi được.